Kẻ đánh bom Lockerbie Abdel Basset al-Megrahi và Seif al-Islam Gadhafi tại một sân bay ở Tripoli, Libya. (Ảnh: AP)

Việc phóng thích Abdel Basset al-Megrahi, một sĩ quan tình báo Libya bị kết tội thực hiện vụ đánh bom năm 1988, là một ví dụ cho thấy mức độ người dân ngày nay trông chờ vào dòng chảy thông tin tự do và thông suốt về những gì các chính trị gia của họ đang thực hiện, và việc duy trì các thỏa thuận trong bí mật không phải là một điều dễ dàng. 

Quyết định trả tự do cho Megrahi được Bộ trưởng Tư pháp Scotland thông báo như một hành động của lòng trắc ẩn, viện dẫn phạm nhân bị ung thư tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, trong thực tế, có rất nhiều kẻ sát nhân khác cũng đang bị bệnh và chết trong các nhà tù của Scotland.

Mọi sự nghi ngờ tăng cao khi có thông tin rò rỉ liên quan tới một lá thư của Bộ Ngoại giao ở London với nội dung đảm bảo với Bộ trưởng Tư pháp Scotland rằng sẽ không có rào cản pháp lý nào nếu trả tự do sớm cho Megrahi. Lá thư nhấn mạnh "hy vọng trên cơ sở đó, ngài sẽ cảm thấy có thể xem xét lời thỉnh cầu của phía Libya".  

Và quyết định của luật pháp đã biến thành quyết định chính trị.

Thế nhưng, quyết định đó không giúp ích cho Chính phủ Anh vì người Libya chẳng buồn giấu giếm, họ phớt lờ những nguyên tắc cơ bản của ngoại giao bí mật. Megrahi - người được tự do sau khi mới ngồi tù 8 năm trong tổng số 27 năm án phạt - được đón chào như người hùng ở Tripoli.

Tổng thống Gadhafi còn cảm ơn Thủ tướng Anh Gordon Brown (bạn của tôi, Brown) và nhiều người khác, trong đó có Nữ hoàng, vì đã "cổ vũ chính phủ Scotland đưa ra một quyết định lịch sử và dũng cảm".  

Con trai của Tổng thống Gadhafi còn mạnh miệng nói rằng việc trả tự do cho Megrahi "luôn nằm trên bàn đàm phán" trong những cuộc thương thảo "các hợp đồng thương mại về dầu lửa và khí đốt với Anh".

Do chịu áp lực ngày càng lớn, Phố Downing buộc phải tiết lộ lá thư mà Thủ tướng Brown gửi cho ông Gadhafi để yêu cầu ông này giảm nhẹ lễ đón mừng Megrahi - kẻ đã giết 279 người trên chuyến bay Pan Am (hầu hết là công dân Mỹ) - trở về.

"Một sự trở về long trọng sẽ gây ra đau khổ không cần thiết cho gia đình các nạn nhân Lockerbie", trích đoạn lá thư. "Bạn sẽ thấy rằng, cơ quan hành pháp Scotland sẽ sớm đưa ra thông báo công khai về tương lai của Megrahi. Tôi hiểu rằng quyết định của họ cho phép Megrahi về nước là dựa trên lòng trắc ẩn".

Những lời lẽ trên trái ngược hoàn toàn với các tuyên bố trước đó rằng quyết định thả Megrahi chỉ được biết đến sau khi nó được Bộ trưởng Scotland thông báo.  

Mạng Internet khiến cho con người dễ dàng lần theo dấu các động thái chính trị. Trong những người tham gia bình luận trên trang web của BBC hồi tháng 8 có một công dân Mỹ. Anh này cho biết sẽ tẩy chay hàng hóa Scotland, trong đó có rượu whisky Scotch.

"Đối với một người Mỹ gốc Scotland, đây thực sự là một nỗi đau, mặc dầu không đau đớn như khi chứng kiến kẻ giết người hàng loạt được tự do", John từ Washington bày tỏ. "Thay vào đó, tôi sẽ thưởng thức wishy Tennessee của Jack Daniel và Kentucky Bourbon. Tôi nghĩ tẩy chay là một ý hay. Là một cư dân Edinburgh, tôi sẽ phải lái tới Berwick (Anh) để mua thực phẩm dù rất bất tiện".

Các cuộc thăm dò dư luận cho thấy, số người Anh nghĩ rằng việc trả tự do cho Megrahi có liên quan tới dầu mỏ nhiều gấp đôi số người cho rằng ông ta được thả vì bệnh tật.  

Chúng ta đã đi một chặng đường dài khỏi những ngày mà một cái nháy mắt và gật đầu ngoại giao có thể đặt dấu chấm hết cho thảo luận. Libya giờ đây là trung tâm của các thỏa thuận thương mại. Thế nhưng, điều đó không có nghĩa là người dân sẽ tha thứ cho khủng bố.
Ngoại giao một thời được định nghĩa một cách châm biếm là môn nghệ thuật nói dối yêu nước đối với đất nước. Phương pháp này khó mà kéo dài trong một thế giới đòi hỏi sự minh bạch ngày nay. Đối với các nhà ngoại giao, có một thực tế hiển hiện là các hợp đồng bí mật hôm nay có thể bị công luận khơi ra vào ngày mai.   

• Thanh Hảo